życie po francusku
17 komentarzy

Francuzi, których nazwiska stały się zwykłymi słowami

Co zrobił Eugeniusz Poubelle, żeby jego nazwisko kojarzone było ze śmietnikami? Komu zawdzięczamy m.in.: beszamel, gilotynę i sylwetkę? Przyjrzyjmy się popularnym eponimom występującym w języku francuskim.

EPONIM to słowo pochodzące od imienia lub nazwiska osoby kojarzącej się z danym odkryciem naukowym (pasteryzacja – na cześć jej twórcy Ludwika Pasteura), przedmiotem (bardotka – biustonosz inspirowany dekoltem Brigitte Bardot) albo ideą (bojkot – od jego ofiary, Charlesa Cunninghama Boycotta). Kiedy nazwisko staje się zwykłym słowem, traci wielką literę i może ulegać transformacjom ortograficznym i gramatycznym.

 

poubelle (f)

śmietnik

Eugène Poubelle (1831-1907) był prawnikiem, dyplomatą i prefektem Paryża. To on wprowadził kosze na śmieci dla codziennych potrzeb mieszkańców przyzwyczajonych do pozbywania się odpadków gdzie popadnie. Według napisanego przez niego rozporządzenia właściciel nieruchomości miał udostępnić trzy 120-litrowe kubły: na odpady ogólne, szkło i muszle po ostrygach. Tak narodziła się segregacja śmieci w Paryżu.

béchamel (f)

beszamel

Louis Béchameil de Nointel był XVII wiecznym finansistą, markizem i smakoszem. Jego kucharz stworzył specjalnie dla niego sos na bazie śmietany, mąki i masła. Nikt wtedy nie przypuszczał, że beszamel stanie się popularniejszy od Louisa Béchameila i będzie jednym z podstawowych sosów światowej kuchni.

chateaubriand (m)

soczysty befsztyk

Francois René de Chateaubriand (1768-1848) był jednym z największych francuskich pisarzy, prekursorem romantyzmu, pasjonatem podróży, który dzięki politycznemu zaangażowaniu był także ambasadorem Francji w Anglii. To tam podobno powstał na jego cześć wolno smażony stek z polędwicy wołowej.

silhouette (f)

sylwetka

Ciemny kontur człowieka przemykał korytarzami dworu w Wersalu, to Etienne de Silhouette (1709-1767), filozof epoki oświecenia, autor myśli politycznych i twórca planu reform mających usprawnić działanie finansów Ludwika XV. Jego pomysły nie zostały jednak wcielone w życie i pozostały niewypełnioną obietnicą zmian. Nazwisko Silhouette posłużyło do nazwania tego, co nie zostało dokończone, niejasnego kształtu jawiącego się na horyzoncie, sylwetki.

guillotine (f)

gilotyna

Joseph Ignace Guillotin (1738-1814) to jedno z najważniejszych nazwisk Rewolucji Francuskiej. Właśnie temu lekarzowi i wykładowcy anatomii zawdzięcza się stworzenie maszyny, która miała zastąpić gest kata i w zdecydowany, jednakowy dla wszystkich sposób dokonywać egzekucji. Warto pamiętać, że przedtem forma kary śmierci zależała od pochodzenia skazanego: szlachtę pozbawiano głowy mieczem, złodziejów wieszano, heretyków palono, zdrajców rozrywano końmi… Guillotin pragnął, żeby egzekucje były jak najmniej okrutne i w miarę możliwości humanitarne. Wcale nie chciał, żeby wymyślony przez niego przyrząd został mianowany jego nazwiskiem. Nie wiedział też, że gilotyna będzie używana w sposób masowy i w wielu przypadkach zupełnie nieuzasadniony. Ponoć do końca życia żałował, że wpadł na pomysł jej stworzenia. Po raz ostatni gilotyna została użyta w 1977 roku.

montgolfière (f)

balon

Bracia Joseph i Etienne Montgolfier stworzyli balon, który wykonał pierwszy na świecie lot pasażerski w 1783 roku. Po wielu próbach (na przedmiotach, zwierzętach i trupach), szyciu tysięcy metrów materiału, 850 kilogramowy balon wzniósł się 1000 metrów nad Paryżem, by przebyć 9 kilometrów w 25 minut. Na jego pokładzie byli pierwsi aeronauci François Laurent d’Arlandes i Jean-François Pilâtre. Obaj przeżyli i zapisali się na złotych kartach francuskiego lotnictwa.

nicotine (f)

nikotyna

Jean Nicot (1530-1604) zasłynął wprowadzeniem konsumpcji tytoniu na francuskim dworze. Jeszcze jako ambasador Francji w Lizbonie wysłał Katarzynie Medycejskiej paczuszkę z „lekiem na migrenę” dla jej syna, Franciszka II.
Nicot poza działalnością polityczną i botaniczną, znany jest ze współtworzenia jednego z pierwszych słowników Thresor de la langue francoyse, tant ancienne que moderne, w którym to zdążył opisać tytoń jako nicotiane – „zioło leczące rany, wrzody i choroby weneryczne”.

CIEKAWOSTKA:
Wiesz, że denimowe jeansy pochodzą z Francji, a dokładnie z miasta Nîmes (de Nîmes = denim)? To właśnie tam tkano znany nam dzisiaj materiał. Kokurencją dla Nîmes była włoska Genua (po francusku Gênes) od której to pochodzi sama nazwa jeans.

17 komentarzy

  1. Michalina mowi

    Bardzo ciekawy wpis, jak zawsze!
    Najbardziej zaskoczyły mnie jeansy!

    Pozdrowienia od gdańskiej filologii romańskiej!

  2. Monika mowi

    Warto dodać, że gilotyna została wymyślona w Szwabii, i to już w XIII wieku, a „udoskonalona” przez M. Guillotin

  3. Philosophie mowi

    Wydaje mi się, że od księcia Raguzy (Auguste Frédéric Louis Viesse de Marmont) pochodzi czasownik „raguser”, co oznacza bodajże „zdradzić”. Ale zastrzegam, że mogę się mylić i byłoby mi niesamowicie miło, gdyby ktoś mógł to zweryfikować 🙂

    • pan od francuskiego mowi

      W „Le Petit Robert” z 2017 roku nie ma takiego czasownika, ja sam też o nim nigdy nie słyszałem. 🙁

      • Joanna mowi

        W „Le Grand Robert” możemy przeczytać:
        raguser [Yagyze] v. intr.
        ÉTYM. V. 1840, Balzac; du nom du duc de Raguse, maréchal de France, qui fut accusé de trahison en 1814.

        • Joanna mowi

          Korzystam z najnowszego wydania słownika, ale rzeczony czasownik jest oczywiście przestarzały, był używany w XIX w.
          Pozdrawiam 🙂

  4. Fajne, zestawienie. Pan Poubelle to moze i sie nawet w grobie przewraca, ze tak sprowadzono jego nazwisko to nazwijmy to … parteru. Pozdrawiam serdecznie Beata

  5. Kamil mowi

    Raguser istnieje i jest staromodnym określeniem na zdradę. W moim Larousse z 1926 jest.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *